Cách viết đề cương nghiên cứu là bước đầu tiên và cũng là bước quyết định phần lớn chất lượng của một công trình khoa học. Nhiều bạn sinh viên, học viên cao học dành hàng tuần để đọc tài liệu nhưng lại lúng túng khi bắt tay vào trình bày đề cương. Bmentor sẽ tổng hợp đầy đủ cấu trúc, cách viết từng phần và những lưu ý quan trọng, giúp bạn xây dựng một đề cương nghiên cứu khoa học chỉn chu ngay từ lần đầu thông qua bài viết dưới đây.
1. Đề cương nghiên cứu khoa học là gì?
Đề cương nghiên cứu khoa học là bản phác thảo toàn bộ kế hoạch cho một công trình nghiên cứu, trình bày rõ vấn đề sẽ nghiên cứu, lý do nghiên cứu, mục tiêu, phương pháp và các bước triển khai dự kiến. Đây là tài liệu được viết trước khi bắt tay vào nghiên cứu chính thức, đóng vai trò như bản thiết kế cho toàn bộ quá trình sau này.
Với luận văn thạc sĩ, đề cương thường được xây dựng dựa trên đề tài do người hướng dẫn khoa học đề xuất. Sau đó sinh viên sẽ được bộ môn hoặc hội đồng khoa học của đơn vị đào tạo thông qua. Theo quy định đào tạo hiện hành, đề tài luận văn phải được giao cho học viên ít nhất 6 tháng trước khi hết thời hạn đào tạo. Thời gian này đủ để xây dựng đề cương, triển khai nghiên cứu và hoàn thiện luận văn đúng tiến độ.
Đề cương nghiên cứu khoa học là bản phác thảo toàn bộ kế hoạch cho một công trình nghiên cứu
2. Mục đích và chức năng của đề cương nghiên cứu
Đề cương nghiên cứu không chỉ là một thủ tục hành chính bắt buộc trước khi làm luận văn hay khóa luận, mà còn có nhiều chức năng thực tế giúp người nghiên cứu định hướng công việc rõ ràng hơn. Có thể tóm gọn các chức năng chính của đề cương như sau:
| Chức năng | Ý nghĩa cụ thể |
| Hệ thống hóa ý tưởng | Giúp người nghiên cứu sắp xếp lại toàn bộ suy nghĩ, xác định rõ vấn đề cần giải quyết trước khi bắt tay vào nghiên cứu chính thức |
| Kiểm tra tính khả thi | Là bước sàng lọc để đánh giá đề tài có phù hợp với thời gian, nguồn lực và năng lực thực hiện của người nghiên cứu hay không |
| Căn cứ để người hướng dẫn góp ý | Giúp người hướng dẫn khoa học đánh giá mức độ phù hợp của đề tài, kịp thời điều chỉnh phạm vi hoặc phương pháp nghiên cứu trước khi triển khai sâu |
| Cam kết học thuật | Thể hiện người nghiên cứu đã chuẩn bị nghiêm túc, nắm được tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan và có kế hoạch cụ thể để hoàn thành đúng thời hạn |
| Căn cứ chấm điểm | Với các đề tài dự thi nghiên cứu khoa học sinh viên, đề cương chi tiết là cơ sở để hội đồng chấm điểm ở nhiều tiêu chí như tính cấp thiết, mục tiêu và phương pháp nghiên cứu |
3. Hình thức trình bày đề cương nghiên cứu
Về mặt hình thức, đề cương nghiên cứu cần tuân thủ một số quy chuẩn trình bày nhất định theo quy định của từng trường. Đề cương thường được trình bày trên một mặt giấy trắng khổ A4, sử dụng font chữ Times New Roman cỡ 13, mật độ chữ bình thường, không kéo dãn hay nén chữ, giãn dòng ở chế độ 1,5 lines.
Về căn lề, quy chuẩn phổ biến là lề trên và lề dưới 3cm, lề phải 2cm, lề trái 3,5cm để thuận tiện cho việc đóng bìa. Số trang thường được đánh ở giữa, phía trên đầu trang giấy, tính từ phần nội dung chính. Độ dài đề cương luận văn thạc sĩ tối thiểu khoảng 20 trang và tối đa không quá 30 trang, chưa tính phần tài liệu tham khảo.
Trang bìa của đề cương cần ghi rõ các thông tin gồm tên đề cương, tên đề tài, chuyên ngành, mã số ngành học, họ tên học viên. Ngoài ra đề cập thêm người hướng dẫn khoa học dự kiến và thời điểm nộp đề cương.
Nếu đề cương có sử dụng nhiều bảng, hình, biểu đồ, cần đánh số theo từng mục và ghi rõ nguồn trích dẫn ngay sau mỗi bảng, hình. Trường hợp sử dụng nhiều chữ viết tắt, nên có bảng danh mục chữ viết tắt sắp xếp theo thứ tự bảng chữ cái kèm giải thích nghĩa đầy đủ.
Với từng trường sẽ có những quy định riêng về cách trình bày đề cương nghiên cứu
4. Cấu trúc đề cương nghiên cứu khoa học
Tùy vào yêu cầu của từng trường hay từng loại công trình, cấu trúc đề cương có thể khác nhau đôi chút, nhưng nhìn chung đều xoay quanh bảy phần cốt lõi dưới đây.
4.1. Tên đề tài
Tên đề tài là phần đầu tiên và cũng là phần cô đọng nhất khi tìm hiểu cách viết đề cương nghiên cứu, nó phản ánh toàn bộ nội dung nghiên cứu chỉ trong một câu ngắn gọn. Đây thường là điều người đọc, người chấm điểm nhìn thấy đầu tiên nên cần được đầu tư kỹ lưỡng.
Tên đề tài là phần phản ánh toàn bộ nội dung nghiên cứu
4.2. Phần mở đầu
Phần mở đầu bao gồm các nội dung như đặt vấn đề, tính cấp thiết của đề tài, ý nghĩa lý luận và thực tiễn. Đây là phần trả lời cho câu hỏi vì sao đề tài này cần được nghiên cứu, và nghiên cứu nó mang lại giá trị gì cho lĩnh vực chuyên môn cũng như thực tiễn.
4.3. Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý luận
Phần này tóm tắt, nhận xét các công trình nghiên cứu có liên quan đã được thực hiện trước đó, cả trong và ngoài nước. Đồng thời trình bày các khái niệm, định nghĩa, lý thuyết nền tảng liên quan đến vấn đề nghiên cứu để chỉ ra khoảng trống nghiên cứu và điểm mới mà đề tài của bạn sẽ đóng góp.
4.4. Mục tiêu, câu hỏi, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Phần này xác định rõ đề tài muốn đạt được điều gì, sẽ trả lời câu hỏi nghiên cứu nào, tập trung nghiên cứu vấn đề gì trên đối tượng và khách thể nào, trong không gian và thời gian nào. Việc nêu chính xác sẽ giúp giới hạn phạm vi nghiên cứu, tránh tình trạng đề tài quá rộng dẫn đến không thể triển khai được trong thời gian cho phép.
Mục lục trong đề cương nghiên cứu khoa học cần được trình bày rõ ràng
4.5. Phương pháp nghiên cứu
Phần này trình bày các phương pháp nghiên cứu sẽ được sử dụng. Bao gồm phương pháp thu thập thông tin như khảo sát, phỏng vấn, đọc tài liệu và phương pháp xử lý thông tin theo hướng định tính hay định lượng. Sinh viên cần chỉ rõ phương pháp nào là chủ đạo, phương pháp nào mang tính bổ trợ cho toàn bộ nghiên cứu.
4.6. Kế hoạch thực hiện và dự kiến kết quả
Phần này thể hiện timeline dự kiến cho từng giai đoạn nghiên cứu, từ thu thập dữ liệu, xử lý, phân tích cho đến viết báo cáo hoàn chỉnh. Bên cạnh đó, người nghiên cứu cũng cần phác thảo kết quả mong đợi, giúp người hướng dẫn hình dung được hướng đi và tính khả thi của toàn bộ đề tài.
Hãy lập ra timeline rõ ràng cho từng giai đoạn nghiên cứu để hội đồng chấm nhìn thấy sự chỉnh chu của bạn
4.7. Tài liệu tham khảo
Danh mục tài liệu tham khảo liệt kê toàn bộ nguồn tài liệu đã được trích dẫn trong đề cương, trình bày theo một chuẩn thống nhất như APA. Nguyên tắc quan trọng cần nhớ là tài liệu nào đã trích dẫn trong bài thì phải xuất hiện trong danh mục này. Ngược lại, tài liệu nào không được trích dẫn thì không nên liệt kê.
5. Cách viết từng phần trong đề cương
Nắm được cấu trúc tổng thể là chưa đủ, bạn còn cần biết cách viết đề cương nghiên cứu cụ thể từng phần sao cho logic, thuyết phục và đúng chuẩn học thuật. Dưới đây là hướng dẫn chi tiết cho những phần thường gây khó khăn nhất.
5.1. Cách đặt tên đề tài nghiên cứu
Tên đề tài cần có tính đơn nghĩa, rõ ràng, ngắn gọn nhưng vẫn cô đọng được vấn đề nghiên cứu. Một tên đề tài tốt thường có yếu tố về địa điểm, thời gian nghiên cứu và phù hợp với chuyên ngành đào tạo của bạn.
Bạn nên tránh đặt tên đề tài quá rộng dẫn đến không thể thực hiện được trong khuôn khổ thời gian và nguồn lực cho phép. Đồng thời, tránh các đề tài chung chung, dàn trải qua nhiều chuyên ngành khác nhau. Nguyên tắc cốt lõi là nên đi sâu vào nghiên cứu một đến hai vấn đề cụ thể để đảm bảo kết luận cuối cùng có tính khoa học và giá trị thực tiễn cao.
Tên đề tài cần có tính đơn nghĩa, rõ ràng, ngắn gọn nhưng vẫn cô đọng được vấn đề
5.2. Cách viết phần đặt vấn đề, tính cấp thiết
Khi viết phần đặt vấn đề, bạn cần trả lời được câu hỏi vì sao lại chọn nghiên cứu đề tài này. Lý do có thể chia thành hai nhóm:
- Lý do khách quan: Tức ý nghĩa của vấn đề trên phương diện lý luận và thực tiễn chung
- Lý do chủ quan: Xuất phát từ thực trạng nơi bạn công tác, nhu cầu cá nhân hoặc sự hứng thú với vấn đề nghiên cứu.
Bên cạnh đó, phần này cần phân tích ngắn gọn bối cảnh dẫn dắt đến vấn đề nghiên cứu, đồng thời điểm qua các nghiên cứu đã được thực hiện trước đó để làm nổi bật điểm mới. Vấn đề nghiên cứu thường rơi vào một trong ba dạng:
- Khoảng trống nghiên cứu chưa được khai thác
- Cơ hội hoặc thách thức mới nảy sinh
- Hiện tượng thực tiễn cần được lý giải bằng nghiên cứu khoa học.
5.3 Cách xác định mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
Mục tiêu nghiên cứu nên được chia thành mục tiêu tổng quát và mục tiêu cụ thể.
- Mục tiêu tổng quát: Còn gọi là mục đích nghiên cứu, nêu lên điều cuối cùng mà đề tài hướng tới giải quyết, thường gắn liền chặt chẽ với tên đề tài.
- Mục tiêu cụ thể: Là những mục tiêu nhỏ hơn, có thể đo lường hay định lượng được, đóng vai trò làm rõ và cụ thể hóa mục tiêu tổng quát.
Từ các mục tiêu cụ thể, bạn xây dựng câu hỏi nghiên cứu tương ứng. Mỗi mục tiêu thường dẫn đến một câu hỏi nghiên cứu riêng. Một câu hỏi nghiên cứu tốt cần xác định rõ nội dung cụ thể của cuộc khảo sát, xác định được giới hạn của vấn đề và cung cấp định hướng rõ ràng cho toàn bộ quá trình nghiên cứu tiếp theo.
Mục tiêu nghiên cứu nên được chia thành mục tiêu tổng quát và mục tiêu cụ thể
5.4. Cách trình bày phương pháp và công cụ nghiên cứu
Khi trình bày phương pháp nghiên cứu, bạn cần nêu rõ mình sẽ sử dụng phương pháp định tính, định lượng hay kết hợp cả hai. Đồng thời lý giải vì sao lại lựa chọn phương pháp đó cho đề tài của mình.
Với từng phương pháp, cần chỉ rõ thiết kế nghiên cứu tương ứng, có thể là nghiên cứu cắt ngang, nghiên cứu theo thời gian, nghiên cứu tình huống điển hình hay phương pháp quan sát.
Nếu nghiên cứu có chọn mẫu, bạn cần trình bày rõ tổng thể mẫu, kỹ thuật lấy mẫu và cỡ mẫu dự kiến, kèm theo lý do lựa chọn phương pháp chọn mẫu đó. Công cụ nghiên cứu có thể là bảng khảo sát, câu hỏi phỏng vấn hoặc các phần mềm phân tích dữ liệu như SPSS, NVIVO, tùy vào tính chất định lượng hay định tính của đề tài.
Với nghiên cứu định lượng, bạn cũng cần định nghĩa rõ các biến nghiên cứu, bao gồm biến độc lập, biến phụ thuộc và biến trung gian nếu có.
6. Các bước thực hiện trước khi viết đề cương
Sau khi đã biết cách viết đề cương nghiên cứu, trước khi đặt bút xuống, bạn cần trải qua một số bước chuẩn bị quan trọng để đảm bảo đề cương có nền tảng vững chắc và tính khả thi khi triển khai.
6.1. Lựa chọn đề tài và người hướng dẫn khoa học
Đây là bước đầu tiên và cũng là bước ảnh hưởng lớn nhất đến toàn bộ quá trình nghiên cứu sau này. Đề tài cần phù hợp với chuyên ngành đào tạo, có giá trị khoa học và thực tiễn rõ ràng, đồng thời khả thi trong khuôn khổ thời gian và nguồn lực bạn có. Việc trao đổi sớm với người hướng dẫn khoa học giúp bạn định hình đúng hướng nghiên cứu, tránh mất thời gian đi theo hướng không phù hợp.
Nếu lựa chọn được người hướng dẫn phù hợp, bạn sẽ được hỗ trợ rất nhiều trong quá trình nghiên cứu
6.2. Tìm kiếm, đọc và chọn lọc tài liệu
Sau khi xác định được đề tài, bạn cần tìm kiếm và đọc các tài liệu, công trình nghiên cứu liên quan, cả trong và ngoài nước. Hãy ưu tiên các nguồn gốc uy tín và tài liệu mới trong khoảng 5 năm trở lại đây.
Quá trình này không chỉ giúp bạn nắm được tổng quan tình hình nghiên cứu mà còn là cơ sở để xác định khoảng trống nghiên cứu, xây dựng khung lý thuyết và lựa chọn phương pháp nghiên cứu phù hợp cho đề tài của mình.
6.3. Lập kế hoạch thực hiện nghiên cứu
Trước khi viết đề cương, bạn nên phác thảo trước kế hoạch thực hiện theo từng giai đoạn, từ thời điểm bắt đầu thu thập dữ liệu, xử lý phân tích cho đến hoàn thiện báo cáo cuối cùng. Việc lập kế hoạch sớm giúp bạn ước lượng được khối lượng công việc thực tế, từ đó điều chỉnh phạm vi nghiên cứu sao cho phù hợp với quỹ thời gian đào tạo.
Trước khi viết đề cương, bạn nên phác thảo trước kế hoạch thực hiện theo từng giai đoạn
7. Cách trích dẫn tài liệu tham khảo trong đề cương
Trích dẫn tài liệu tham khảo là phần dễ mắc lỗi nhất trong một đề cương nghiên cứu, đặc biệt với những bạn lần đầu làm quen với viết học thuật. Nguyên tắc quan trọng nhất cần nhớ là mọi tài liệu được trích dẫn trong bài viết đều phải xuất hiện ở danh mục tài liệu tham khảo, và ngược lại. Dưới đây là các quy tắc trích dẫn theo chuẩn APA cần lưu ý:
- Một tác giả: trình bày theo dạng “Theo Nguyễn Văn A (2020)…” hoặc đặt tên tác giả và năm xuất bản trong ngoặc đơn ở cuối câu
- Hai đến ba tác giả: tên các tác giả cần được lặp lại đầy đủ trong tất cả các lần trích dẫn
- Từ ba tác giả trở lên: có thể rút gọn bằng cách chỉ nêu tên tác giả đầu tiên kèm theo “và cộng sự” ở những lần trích dẫn sau
- Trích dẫn trực tiếp dưới 40 từ: đặt đoạn trích trong dấu ngoặc kép và ghi rõ số trang phía sau
- Trích dẫn trực tiếp trên 40 từ: toàn bộ đoạn trích cần được lùi vào và trình bày tách biệt khỏi văn bản chính, không cần đặt trong dấu ngoặc kép
- Trích dẫn tài liệu thứ cấp: khi trích ý của một tác giả nhưng đọc được thông qua tài liệu khác, năm ghi trong ngoặc là năm của tác giả tài liệu bạn đang đọc trực tiếp, không phải năm của tác giả gốc
Nguyên tắc quan trọng khi trích dẫn tài liệu tham khảo là chúng đều phải xuất hiện ở danh mục tài liệu tham khảo
8. Quy trình sau khi hoàn thành đề cương
Viết xong bản thảo đề cương chỉ là bước khởi đầu. Để đề cương thực sự trở thành nền tảng vững chắc cho toàn bộ công trình nghiên cứu, bạn cần trải qua thêm một vài bước quan trọng sau đây.
8.1. Trình đề cương cho người hướng dẫn góp ý
Sau khi hoàn thiện bản thảo, bạn nên gửi đề cương cho người hướng dẫn khoa học xem xét và góp ý trước khi nộp chính thức. Đây là cơ hội để phát hiện sớm những điểm chưa hợp lý về phạm vi nghiên cứu, phương pháp hay cách trình bày, tránh phải sửa chữa nhiều lần sau khi đã triển khai nghiên cứu.
Bạn nên gửi đề cương cho người hướng dẫn khoa học xem xét và góp ý trước khi nộp chính thức
8.2. Triển khai nghiên cứu
Sau khi đề cương được thông qua, bạn bắt đầu triển khai nghiên cứu theo đúng kế hoạch đã đề ra, từ thu thập dữ liệu, xử lý thông tin cho đến phân tích kết quả. Trong quá trình này, một số điều chỉnh nhỏ so với đề cương ban đầu là hoàn toàn bình thường, miễn là bạn trao đổi kịp thời với người hướng dẫn để đảm bảo hướng đi vẫn nhất quán.
8.3. Bảo vệ đề cương trước hội đồng
Với nhiều chương trình đào tạo, đặc biệt là bậc thạc sĩ và tiến sĩ, học viên cần bảo vệ đề cương trước một hội đồng khoa học trước khi chính thức được phép triển khai nghiên cứu. Đây là dịp để bạn trình bày, bảo vệ quan điểm về tính cấp thiết, phương pháp nghiên cứu đã lựa chọn. Bên cạnh đó, giúp bạn tiếp thu góp ý từ hội đồng để hoàn thiện hướng nghiên cứu trước khi bắt tay vào giai đoạn chính thức.
Học viên cần bảo vệ đề cương trước một hội đồng khoa học trước khi chính thức được phép triển khai nghiên cứu
Nhìn chung, cách viết đề cương nghiên cứu khoa học đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng từ khâu chọn đề tài, đọc tài liệu cho đến trình bày logic từng phần theo đúng cấu trúc yêu cầu. Một đề cương tốt không chỉ giúp bạn được hội đồng thông qua thuận lợi mà còn tiết kiệm rất nhiều thời gian, công sức trong suốt quá trình triển khai nghiên cứu về sau.
Tuy nhiên, trên thực tế, không ít bạn gặp khó khăn khi phải cân bằng giữa việc đọc tài liệu, xác định đúng khoảng trống nghiên cứu và trình bày đề cương sao cho logic, đúng chuẩn học thuật, nhất là khi vừa học vừa đi làm hoặc lần đầu làm quen với nghiên cứu khoa học. Hiểu được vấn đề đó, Bmentor sở hữu đội ngũ giảng viên, thạc sĩ, tiến sĩ dày dặn kinh nghiệm, sẵn sàng đồng hành cùng học viên trong việc xây dựng đề cương, định hướng phương pháp nghiên cứu và hoàn thiện luận văn đúng tiến độ. Nếu bạn đang loay hoay với đề cương của mình, đừng ngần ngại liên hệ với chúng tôi để được tư vấn miễn phí.
